Polycrisis, hersenhelftencrisis en dynamisch bewustzijn: ga er maar aanstaan.

Zal ik je eens lekker opvrolijken? De mensheid zit anno nu in meerdere planetaire crises tegelijk. Het woord "crisis" (of zelfs polycrisis") klinkt te lief als je het overzicht van het Stockholm Resilience Center uit 2025 tot je door laat dringen.

Ja, "we" zitten in een klimaatsveranderingscrisis (opwarming aarde). Ja, "we" zitten in een bio-integriteitscrisis (biodiversiteits- en functionele ecosysteem achteruitgang). Ja, "we" zitten in een vervuilingscrisis (veel te veel kunstmatig gemaakte stoffen in het milieu - plastics en chemische vervuiling). Ja, "we" zitten in een landgebruikscrisis (ontbossing en verstedelijking ten koste van natuurlijke landschappen). Ja, "we" zitten in een zoetwatercrisis (menselijke verstoringen van rivieren, meren, zeeen en grondwater). Ja, "we" zitten in een biochemische crisis (verstoring op grote schaal van stikstof, fosfor en andere essentiele nutrientencycli). Ja, "we" zitten in een verzuringscyclus van de oceanen (CO2 opname door de oceanen doet de zuurgraad van de oceanen stijgen en verstoord de nutrientencycli in de oceaan). In 2009 hadden "we" als mensheid twee van de zeven grenzen overschreden. Amper 16 jaar later zijn het er al zeven.

Ik zet steeds het woord "we" tussen aanhalingstekens omdat het ook duidelijk is dat slechts een klein deel van de totale mensheid verantwoordelijk is voor deze situatie terwijl wel degelijk de hele mensheid er de gevolgen van ondervindt. Sterker nog: degenen die niks hebben bijgedragen aan al deze ellende hebben er vaak het meeste last van. Er is dus weinig sprake van "we" op deze aardbol.

Dat gebrek aan "we" reflecteert zich dan weer in de wereldwijde democratie-crisis. Minder dan 7 procent van de wereldbevolking leeft in een volledige democratie, blijkt uit de Democratie-index (2024/2025) gewelds- en machtscrisis. Ook dat is een historisch dieptepunt.

Het gebrek aan "we" reflecteert ook in de wereldwijde geweldscrisis. Geweld tegen kinderen het doden en verminken van kinderen wereldwijd is in 2023 met 31% gestegen ten opzichte van het jaar daarvoor (denk aan ernstige schendingen in de Palestijnse gebieden, de Democratische Republiek Congo en Somalië). Seksueel geweld nam in 2024 met 25% toe ten opzichte van 2023, met name in conflictgebieden zoals Soedan, Oekraïne en Gaza. Wereldwijd krijgt bijna 1 op de 3 vrouwen in haar leven te maken met fysiek of seksueel geweld.

Zo op een rijtje is het niet echt iets om vrolijk van te worden. We molesteren de aarde, we vechten elkaar de tent uit. En "we" gaan door alsof er niks aan de hand is. De bovengenoemde crises zijn zelden voorpagina nieuws. De aandacht voor de klimaatcatastrofe (om maar een van de crises er uit te tillen) is sinds 2021 gestaag aan het dalen, terwijl de ernst ervan alleen maar is toegenomen. De aandacht voor de 6 andere planetaire grensoverschrijdingen is ten aanzien van klimaat altijd al ver achter gebleven in het nieuws. En als er nieuws is, ontbreekt goede uitleg bijna altijd.

Is het een vreemde gedachte dat aan al die crisissen iets gemeenschappelijks ten grondslag ligt? Mijn intuïtie dat dat inderdaad het geval moest zijn, kreeg in een klap vaste bodem bij het lezen van "The matter with things" van Iain McGilchrist. Ja, er is een onderliggende crisis: de hersenhelftencrisis van de moderne mens. Kort samengevat:

Met een overweldigend rijke, wetenschappelijk gefundeerde, onderbouwing legt McGilchrist de vinger op de zeerste plek: de onbalans tussen de manier waarop we onze beide hersenhelften gebruiken. Onze linkerhersenhelft is detailgericht, geeft de voorkeur aan mechanismen boven levende wezens en is geneigd tot eigenbelang, terwijl de rechterhersenhelft een grotere breedte, flexibiliteit en vrijgevigheid bezit. De onbalans zit erin dat de linkerhersenhelft, ondanks het mindere begrip van de werkelijkheid, in de moderne wereld steeds meer de overhand krijgt, met rampzalige gevolgen. Mensen hebben steeds minder waardering, steeds minder competentie, steeds minder wil en durf, om het geheel te overzien. Ze blijven zich hardnekkig richten op details, sluiten zich op in silo's, en vinden hun eigen domeintje het belangrijkst wat er is. Steeds minder mensen voelen zich verantwoordelijk voor het geheel. Ieder voor zich, niemand voor ons allen. Resultaat: "we" creëren als westerse wereld een ongeëvenaarde polycrisis en blijven tegelijk deze hardnekkig ontkennen en slagen erin deze grotendeels te negeren.

Vanaf het moment dat ik gepakt werd door de boeken van Iain McGilchrist werd het bijna onmogelijk om niet door zijn ogen naar de wereld te kijken. In zijn magnum opus "The matter with things" stelt hij met veel diepgang, rijkdom, reikwijdte en wetenschappelijke onderbouwing dat we zowel wetenschap als intuïtie, zowel rede als verbeelding nodig hebben om onszelf en de wereld te begrijpen. Belangrijkste realisering: wetenschap en rede enersijds en intuitie en verbeelding anderzijds zijn niet met elkaar in conflict maar kunnen niet zonder elkaar. De rechterhersenhelft speelt in het maken van dat verbinding een cruciale rol. Maar die competentie wordt steeds minder gewaardeerd en zelfs geminacht. We raken steeds meer opgesloten in de (in essentie veel dommere) 'signatuur' van de linkerhersenhelft. McGilChrist helpt die signatuur te herkennen, in de hoop dat we beslissingen met rampzalige gevolgen kunnen vermijden.

Ik heb in mijn werkpraktijk samen met mijn collega's van de City of Rotterdam en TNO nu een paar jaar gewerkt aan een uitermate krachtige en tevens simpele methode om de balans tussen de hersenhelften te herstellen. De simpele samenvatting: zorg ervoor dat in elk gesprek, elke bijeenkomst het uitzoomen en inzoomen in balans is. Uitzoomen — het geheel zien — is geen luxe. Het is de meest urgente cognitieve competentie van dit moment. En het is precies wat ik doe. In keynotes, masterclasses en adviestrajecten help ik organisaties en mensen de signatuur van de linkerhersenhelft te herkennen — en te doorbreken. En de kracht van de rechterhersenhelft te revitaliseren. Niet als theorie. Als beweging.

Mijn motto, "Wijder denken. Scherper zien. Verder komen." is rechtstreeks afgeleid van bovenstaande: wijder denken helpt je scherper zien en verder te komen. We beginnen vaak met inzoomen op fragmenten zonder dat we ook maar een vaag idee hebben van het geheel. Dat leidt zelden tot echt "scherp zien".

Boek me -->